ภาวะเด็กอ้วนหรือภาวะน้ำหนักเกินในเด็ก

เด็กอ้วนที่ว่าน่ารัก ภัยร้ายที่ไม่ควรมองข้าม

เด็กที่เริ่มอ้วนในระยะแรกจะดูจ้ำม่ำ แก้มยุ้ย น่ารัก กินจุ มักเป็นเด็กเลี้ยงง่าย จึงทำให้ผู้ปกครองไม่เห็นอันตรายที่แฝงมากับความอ้วน หรืออาจเข้าใจผิดว่าเด็กจะยืดตัวจนหายอ้วนได้เองเมื่อโตขึ้น จึงปล่อยให้เด็กอ้วนขึ้นเรื่อยๆ บางรายกว่าจะรู้ปัญหาเด็กก็อ้วนอย่างรุนแรง หรือมีโรคแทรกซ้อน เช่น ทางเดินหายใจอุดตัน หรือข้อกระดูกพิการจนเดินไม่ได้เสียแล้ว

จากสภาพสังคมและเศรษฐกิจของประเทศที่เปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว ทำให้การดำเนินชีวิตมีการเปลี่ยนแปลงไปมาก เด็กๆ ในปัจจุบันนี้มักชอบรับประทานอาหารประเภทของทอด มัน อาหารฟ้าดฟู้ด แฮมเบอร์เกอร์ พิซซ่า ขนมขบเคี้ยว ลูกอม ช็อคโกแลต เครื่องดื่มที่มีน้ำตาล จำพวกชานม ชาเขียว น้ำอัดลม รวมไปถึงนมเปรี้ยวบรรจุกล่อง นอกจากปัจจัยด้านอาหารการกินเด็กๆ ยังมีการออกกำลังกายวิ่งเล่นหรือเล่นกีฬาน้อยลง แต่เล่นเกมคอมพิวเตอร์หรือดูโทรทัศน์เป็นเวลาหลายๆ ชั่วโมงในแต่ละวัน

ความไม่สมดุลระหว่างพลังงานที่ได้รับจากการรับประทานที่มากเกินไปกับการใช้พลังงานที่น้อยเกินไป จึงส่งผลให้เด็ก ๆ มีขนาดร่างกายเพิ่มขึ้นทั้งน้ำหนักและส่วนสูง นำไปส่งปัญหาเด็กอ้วนและภาวะน้ำหนักเกินเกณฑ์ ซึ่งเป็นหนึ่งในปัญหาสุขภาพเด็กที่น่ากังวล ปัญหานี้ไม่เพียงแต่ส่งผลกระทบต่อสุขภาพร่างกายของเด็กเท่านั้น แต่ยังรวมถึงผลกระทบทางจิตใจและพฤติกรรมในระยะยาวด้วย ดังนั้นการตรวจสุขภาพดูพัฒนาการของลูกน้อยจึงมีความจำเป็นในการส่งเสริมให้เด็ก ๆ มีการเจริญเติบโตได้อย่างเต็มตามศักยภาพ

สาเหตุของภาวะเด็กอ้วนและน้ำหนักเกินเกณฑ์

การเกิดภาวะเด็กอ้วนและน้ำหนักเกินเกณฑ์มักเกี่ยวข้องกับหลายปัจจัย เช่น:

1. อาหารไม่สมดุล: การบริโภคอาหารที่มีแคลอรี่สูง แต่ขาดสารอาหารที่จำเป็น
2. การขาดกิจกรรมทางกายภาพ: การใช้ชีวิตที่ขาดการเคลื่อนไหวหรือออกกำลังกาย
3. ปัจจัยพันธุกรรมและสิ่งแวดล้อม: ทั้งปัจจัยในครอบครัวและสังคม
4. ปัจจัยจิตสังคม: รวมถึงความเครียด และการนอนไม่เพียงพอ

ผลกระทบของภาวะเด็กอ้วน

ภาวะนี้ส่งผลกระทบทั้งระยะสั้นและระยะยาว ได้แก่:

1. ปัญหาสุขภาพ: เช่น โรคเบาหวาน ความดันโลหิตสูง ไขมันพอกตับ โรคปอดและทางเดินหายใจอุดตัน หัวใจวาย ตับอักเสบ โรคกระดูกและข้อ ผิวหนังอักเสบ นอกจากนี้เด็กอ้วนจะมีปริมาณไขมันสะสมในร่างกายมาก ส่งผลให้เกิดภาวะเป็นหนุ่ม-เป็นสาว ก่อนวัยอันควรได้อีกด้วย
2. ปัญหาด้านจิตใจและอารมณ์: ภาวะซึมเศร้า และไม่มั่นใจในตนเอง (โรคอ้วนอาจทำให้เด็ก ๆ เสียบุคลิกภาพและถูกล้อเลียน จึงทำให้เกิดปมด้อยและมีความกดดัน เด็กอ้วนบางคนแยกตัวออกจากกลุ่มเพื่อน มีปัญหาในการเข้าสังคม มีปัญหาทางพฤติกรรมและการเรียน เป็นต้น)
3. ผลกระทบต่อคุณภาพชีวิต: ปัญหาในการเคลื่อนไหวและการทำกิจกรรมประจำวัน

การดูแลป้องกันและจัดการภาวะเด็กอ้วน

คุณพ่อคุณแม่ ควรจัดหาอาหารที่มีสารอาหารครบ 5 หมู่ ให้เด็ก ๆ บริโภคให้ครบ 3 มื้อ โดยเฉพาะมื้อเช้า และควรหลีกเลี่ยงอาหารทอด อาหารที่มีไขมันสูง อาหารจานด่วน ขนมขบเคี้ยว เครื่องดื่มรสหวาน และอาหารไม่มีประโยชน์

ผู้ปกครอง ควรชวนลูกหลานทำกิจกรรมทางกายที่เหมาะสม เช่น ออกกำลังกาย อย่างน้อย 30 นาทีต่อวัน นอนหลับให้เพียงพอ 9 – 11 ชั่วโมง ไม่ควรให้เด็กดูทีวีหรือเล่นเกมมากเกินไป

รวมถึงควรพาลูกน้อยเข้าตรวจสุขภาพเพื่อให้คุณหมอช่วยประเมินการเจริญเติบโตของลูกน้อยอย่างสม่ำเสมอ จะได้ช่วยควบคุมน้ำหนักของลูกน้อยให้เป็นไปตามเกณฑ์มาตรฐาน เพื่อป้องกันภาวะเป็นหนุ่ม เป็นสาวก่อนวัย และการปรับพฤติกรรมดังกล่าว ยังเป็นการสร้างเสริมการรักสุขภาพและพฤติกรรมการบริโภคที่ดีอีกด้วย ถ้าผู้ปกครองปฏิบัติดังนี้ จะทำให้เด็กสูงดีสมส่วน สุขภาพแข็งแรง และมีการเจริญเติบโตเต็มศักยภาพ

จะรู้ได้อย่างไรว่าเด็กอ้วนและน้ำหนักเกินเกณฑ์

ดัชนีชี้วัดที่ใช้ในการประเมินการเจริญเติบโต

การใช้น้ำหนักและส่วนสูงในการประเมินภาวะการเจริญเติบโต มี 3 ดัชนี คือ น้ำหนักตามเกณฑ์ส่วนสูง (weight for height)  น้ำหนักตามเกณฑ์อายุ (weight for age) และส่วนสูงตามเกณฑ์อายุ (height for age) ดัชนีแต่ละตัวจะให้ความหมายในการประเมินซึ่งมีข้อเด่นและข้อด้อยที่แตกต่างกัน โดยเฉพาะเมื่อนำไปใช้ในการสำรวจภาคตัดขวาง (cross-sectional survey) จึงมีข้อพึงระวังในการแปล ความหมายจากการประเมินได้ดังนี้

• น้ำหนักตามเกณฑ์ส่วนสูง (weight for height)

น้ำหนักตามเกณฑ์ส่วนสูง เนื่องจากน้ำหนักเปลี่ยนแปลงได้รวดเร็วกว่าส่วนสูง ถ้าเด็ก ได้รับอาหารไม่เพียงพอจะมีน้ำหนักลดลง มีภาวะผอม (wasting) ดังนั้นน้ำหนักตามเกณฑ์ส่วนสูง จึงเป็น ดัชนีบ่งชี้ที่ไวในการสะท้อนภาวะโภชนาการในปัจจุบัน แม้ไม่ทราบอายุที่แท้จริง และอิทธิพลจากเชื้อชาติ มีผลกระทบน้อย และเป็นดัชนีบ่งชี้ภาวะโภชนาการเกิน (ภาวะอ้วน) ที่ใช้กันอยู่ในสากล

• น้ำหนักตามเกณฑ์อายุ (weight for age)

น้ำหนักตามเกณฑ์อายุ น้ำหนักเป็นผลรวมของกล้ามเนื้อ ไขมัน น้ำ และกระดูก น้ำหนัก ตามเกณฑ์อายุเป็นดัชนีบ่งชี้ถึงความสัมพันธ์ของการเจริญเติบโตของน้ำหนักที่เพิ่มขึ้นตามอายุของเด็ก ที่นิยมใช้แพร่หลาย ในการประเมินภาวะการขาดโปรตีนและพลังงาน เป็นดัชนี

• ส่วนสูงตามเกณฑ์อายุ (height for age)

ส่วนสูงตามเกณฑ์อายุ ส่วนสูงที่สัมพันธ์กับอายุเป็นดัชนีบ่งชี้ภาวะการเจริญเติบโตที่เกิดขึ้น อย่างต่อเนื่องยาวนานในอดีต ถ้าเด็กได้รับอาหารไม่เพียงพอเป็นเวลานาน หรือมีการเจ็บป่วยบ่อย ๆ มีผลให้ อัตราการเจริญเติบโตของโครงสร้างของกระดูกเป็นไปอย่างเชื่องช้าหรือชะงักงัน ทำให้เป็นเด็กตัวเตี้ย (stunting) กว่าเด็กที่เป็นเกณฑ์อ้างอิงซึ่งมีอายุเดียวกัน ดังนั้นส่วนสูงตามเกณฑ์อายุจึงเป็นดัชนีบ่งชี้ภาวะ การขาดโปรตีนและพลังงานแบบเรื้อรังมาเป็นระยะเวลานาน ทำให้มีความบกพร่องของการเจริญเติบโต ด้านโครงสร้างส่วนสูงทีละเล็กละน้อย ถ้าไม่ได้รับการแก้ไขก็จะสะสมความพร่องจนตกเกณฑ์

สรุป

ภาวะเด็กอ้วนและน้ำหนักเกินเกณฑ์เป็นปัญหาที่ต้องได้รับการจัดการอย่างเร่งด่วน เพื่อป้องกันผลกระทบระยะยาวที่อาจเกิดขึ้นต่อสุขภาพและคุณภาพชีวิตของเด็ก การรับมือกับปัญหานี้ต้องมีการร่วมมือจากทั้งเด็ก, ครอบครัว, สถานศึกษา และสังคม เพื่อสร้างสภาพแวดล้อมที่ดีต่อสุขภาพและส่งเสริมการมีน้ำหนักที่สมดุลและสุขภาพที่ดี ซึ่งสามารถเทียบการเจริญเติบโตเบื้องต้นด้จากกราฟ หรือปรึกษาแพทย์ผู้เชี่ยวชาญเพื่อผลที่แม่นยำมากขึ้นและช่วยในการดูแลลูกน้อยได้อย่างตรงจุด การเข้ารับการตรวจสุขภาพโดยแพทย์อย่างสม่ำเสมอจะช่วยให้ประเมินภาวะการเจริญเติบโตของลูกน้อย ซึ่งหากพบปัญหาก็จะได้ประเมินหาสาเหตุและวางแผนการรักษาได้อย่างทันถ้วงที