การแพ้อาหาร (Food allergy) คือ
การที่ผู้ป่วยมีอาการที่ผิดปกติที่เกิดขึ้นจาก ปฏิกิริยาทางภูมิคุ้มกัน หลังจากที่ร่างกายได้รับอาหารที่แพ้ ซึ่งปัจจุบันนี้นับว่าเป็นภาวะที่พบได้บ่อย และมีจำนวนผู้ป่วยเด็กแพ้อาหารและผู้ใหญ่ที่แพ้อาหารมากขึ้น โดยอาหารที่ทำให้มีอาการแพ้ได้
นอกจาก “สารก่อภูมิแพ้หลักในอาหาร 9 ชนิด” ( 9 Major Food Allergens) ได้แก่
- นมวัว(Milk)
- ถั่วเหลือง(Soybeans)
- ไข่(Eggs)
- แป้งสาลี(Wheat)
- ถั่วลิสง(Peanut)
- ถั่วเปลือกแข็ง(Treenut)
- อาหารทะเล(Crustacean Shellfis)
- ปลา(Fish) และงา(Sesame)
ผู้ป่วยบางรายอาจแพ้อาหารอื่นได้ เช่น
- มะพร้าว(Coconut)
- ข้าวโพด(Corn)
- ยีสต์(Yeast)
- กล้วย(Banana)
- ข้าว(Rice) เป็นต้น
นอกจากนี้ผู้ป่วยบางรายอาจมีการแพ้อาหารหลายชนิดร่วมกันได้ (Multiple Food allergy)
อาการแสดงของการแพ้อาหาร
อาจมีได้หลายรูปแบบและเกิดขึ้นได้กับหลายระบบของร่างกาย โดยสามารถแบ่งตาม กลไกของการแพ้ ได้แก่
1. อาการแพ้อาหารแบบเฉียบพลัน (Immediate Type Reaction)
เป็นการแพ้ที่เกี่ยวข้องกับ IgE ที่จำเพาะแต่อาหารที่แพ้ (IgE mediated) โดยผู้ป่วยมักจะมีอาการแพ้เกิดขึ้นภายในเวลาไม่นาน (บางรายเกิดขึ้นทันทีที่รับประทานอาหาร หรือมีอาการภายใน 4 ชั่วโมงหลังรับประทาน) อาการที่พบ ได้แก่
- ผื่นลมพิษ(Urticaria)
- ริมฝีปากหรือใบหน้าบวม(Angioedema)
- คัดจมูกน้ำมูกไหล(Rhinitis)
- หอบเหนื่อยหรือตรวจร่างกายมีเสียงวี้ด(Wheeze) หรือ แพ้รุนแรง (Anaphylaxis) ซึ่งอาจก่อให้ เกิดอันตรายถึงชีวิตได้
2. การแพ้แบบเรื้อรังหรือแบบไม่เฉียบพลัน (Delayed Type Reaction, Non-Immediate Type Reaction)
เกิดจากกลไกอื่นๆของร่างกายที่ไม่สัมพันธ์กับ IgE (Non -IgE Mediated) กลุ่มนี้อาการจะเกิดขึ้นหลังรับประทานอาหารเป็นเวลาหลายชั่วโมงหรือเป็นวัน ผู้ป่วยอาจมาด้วยอาการท้องเสียเรื้อรัง (FPIES), ถ่ายเป็นมูกเลือด(Allergic Proctocolitis), ไอเรื้อรัง, อะดีนอยด์โต (Adenoid Hypertrophy) ,เลี้ยงไม่โตได้
3. การแพ้แบบผสมระหว่างกลไกทาง IgE และไม่ใช่ IgE (Mixed type)
โดยผู้ป่วยอาจจะมีอาการเกิดขึ้นภายในเวลาเป็นนาที เป็นชั่วโมงหรืออาจเป็น วันหลังรับประทานอาหารที่แพ้ อาการที่พบได้แก่
- ผิวหนังอักเสบจากภูมิแพ้ (Atopic dermatitis)
- อาการกรดไหลย้อนจากหลอดอาหารอักเสบ (Eosinophilic Esophagitis)
- ถ่ายเหลวเป็นต้น
การวินิจฉัยการแพ้อาหาร
แพทย์เฉพาะทางจะทำการซักประวัติอย่างละเอียดร่วมกับการตรวจร่างกาย ในผู้ป่วยบางรายแพทย์อาจแนะนำให้ทำการตรวจทางห้องปฏิบัติการร่วมด้วย ได้แก่ การทดสอบผิวหนังด้วยวิธีสะกิดผิวหนัง(skin prick test) หรือการตรวจเลือดหาSpecific IgE ต่ออาหารชนิดที่สงสัยว่าแพ้ โดยการทดสอบเหล่านี้มักได้ผลดีในกรณีที่มีอาการแพ้แบบเฉียบพลัน หรือแบบผสม
ส่วนการแพ้แบบเรื้อรังการตรวจอาจให้ผลเป็นลบได้ดังนั้นการจดบันทึกไดอารี่อาหารเพื่อดูความสัมพันธ์ของอาการและอาหารที่รับประทานจะมีความสำคัญมากเพื่อช่วยหากสาเหตุ ส่วนการตรวจเลือดเพื่อหา IgG นั้นทางสมาคมโรคภูมิแพ้ไม่แนะนำให้ทำการตรวจเนื่องจากผลเลือดที่ออกมามักไม่สัมพันธ์กับการแพ้อาหารของผู้ป่วย และให้ผลบวกลวงสูง (False positive)
ในบางกรณีที่การทดสอบภูมิแพ้ผิวหนังให้ผลลบอาจต้องทำการวินิจฉัยโดยให้งดอาหารนั้น และทดลองรับประทานอาหารที่สงสัยว่าแพ้ (Food Challenge) เพื่อสังเกตอาการ ซึ่งควรอยู่ในความดูแลของแพทย์เฉพาะทาง เนื่องจากมีความเสี่ยงที่จะเกิดการแพ้รุนแรงได้
การรักษา
เมื่อสงสัยว่าแพ้อาหารชนิดใดควรเข้ารับการปรึกษาคำแนะนำกับแพทย์เฉพาะทางเพื่อประเมินอาการและร่วมวางแผนการรักษา ว่าควรหลีกเลี่ยงอาหารชนิดใด, และอาหารใดที่สามารถทานได้ และในผู้ป่วยที่แพ้เฉียบพลันบางรายหากแพทย์ทำการติดตามอาการอย่างต่อเนื่องแล้วพบว่าไม่ดีขึ้น แพทย์อาจแนะนำให้ทำการรักษาด้วยOral Immunotherapy ซึ่งแพทย์เฉพาะทางจะวางแผนการรักษาที่เหมาะสมให้กับผู้ป่วยแต่ละราย
การหลีกเลี่ยงหรืองดอาหารหลายประเภทโดยไม่มีข้อบ่งชี้ อาจก่อให้เกิดผลเสียแก่ผู้ป่วย เช่น อัตราการเจริญเติบโตช้า, ขาดสารอาหาร และอาจมีผลทำให้โอกาสหายจากการแพ้อาหารลดลงได้
บทความโดย
พญ. ธัชขวัญ อินทปันตี
ศูนย์รักษาโรคหอบหืดและภูมิแพ้ โรงพยาบาลบีเอ็นเอช BNH Asthma and Allergy Centre (BAAC)
ทำนัดหมายแพทย์ออนไลน์ | Appointment
พญ. ธัชขวัญ อินทปันตี
ศูนย์รักษาโรคหอบหืดและภูมิแพ้
ความชำนาญพิเศษ
กุมารเวชศาสตร์โรคภูมิแพ้และภูมิคุ้มกัน
ภาษา
ไทย, อังกฤษ
– กุมารเวชศาสตร์
– กุมารเวชศาสตร์โรคภูมิแพ้และภูมิคุ้มกัน
– 2000 Doctor of Medicine, Chulalongkorn University
ตารางออกตรวจแพทย์
| วัน | เวลา | แผนก |
|---|---|---|
| จันทร์ | 10:00 – 17:00 | ศูนย์รักษาโรคหอบหืดและภูมิแพ้ |
| อังคาร | 08:00 – 18:00 | ศูนย์รักษาโรคหอบหืดและภูมิแพ้ |
| พุธ | 08:00 – 15:00 | ศูนย์รักษาโรคหอบหืดและภูมิแพ้ |
| ศุกร์ | 08:00 – 14:00 | ศูนย์รักษาโรคหอบหืดและภูมิแพ้ |
| อาทิตย์ | 08:00 – 18:00 | ศูนย์รักษาโรคหอบหืดและภูมิแพ้ |