โรคหัวใจห้องบนเต้นสั่นพริ้ว หรือ Atrial Fibrillation (AF) เป็นภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะที่พบบ่อย เกิดจากหัวใจห้องบนเต้นด้วยอัตราที่เร็วมากและไม่สม่ำเสมอ จนสูญเสียการบีบตัวอย่างมีประสิทธิภาพ
ภาวะนี้อาจทำให้เลือดคั่งและเกิดลิ่มเลือดภายในหัวใจ ซึ่งอาจหลุดไปอุดตันหลอดเลือดสมองและทำให้เกิดโรคหลอดเลือดสมอง รวมทั้งอาจส่งผลต่อประสิทธิภาพการสูบฉีดเลือดและเพิ่มความเสี่ยงต่อภาวะหัวใจล้มเหลว ผู้ป่วยบางรายมีอาการใจสั่น เหนื่อยง่าย แน่นหน้าอก หรือเวียนศีรษะ แต่บางรายอาจไม่มีอาการและตรวจพบโดยบังเอิญ
Atrial Fibrillation (AF) คืออะไร?
ในภาวะ AF หัวใจห้องบนอาจเต้นด้วยอัตราที่สูงกว่า 350–400 ครั้งต่อนาที ทำให้หัวใจห้องบนเกิดการสั่นพริ้วแทนการบีบตัวตามปกติ ผลที่อาจตามมา ได้แก่ เลือดไหลเวียนภายในหัวใจห้องบนได้ไม่ดี เกิดลิ่มเลือด และเพิ่มความเสี่ยงที่ลิ่มเลือดจะหลุดไปอุดตันอวัยวะอื่น โดยเฉพาะสมอง
AF เป็นหนึ่งในชนิดของภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะ สามารถอ่านภาพรวมของโรคกลุ่มนี้เพิ่มเติมได้ที่ ภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะ (Heart Arrhythmia)
AF พบบ่อยแค่ไหน?
โรคหัวใจห้องบนเต้นสั่นพริ้วเป็นภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะที่พบได้บ่อยในเวชปฏิบัติ และพบเพิ่มขึ้นตามอายุ
ข้อมูลในต้นฉบับแพทย์ระบุว่า ความชุกในประชากรทั่วไปอยู่ที่ประมาณ 1–2% และผู้ที่มีอายุมากกว่า 40 ปีมี lifetime risk ของ AF ประมาณ 25%
สำหรับประชากรไทย ความชุกของ AF ในกลุ่มอายุที่เพิ่มขึ้นมีแนวโน้มสูงขึ้นเช่นเดียวกัน
ทำไม AF จึงเป็นภาวะที่ควรให้ความสำคัญ?
AF ไม่ได้มีผลเฉพาะเรื่อง “หัวใจเต้นไม่สม่ำเสมอ” แต่สามารถสัมพันธ์กับภาวะแทรกซ้อนหลายด้าน
| ผลกระทบสำคัญ | ข้อมูลจากต้นฉบับแพทย์ |
|---|---|
| โรคหลอดเลือดสมอง (Stroke) | ความเสี่ยงเพิ่มขึ้นประมาณ 5 เท่า |
| ภาวะหัวใจล้มเหลว | ความเสี่ยงเพิ่มขึ้นประมาณ 3 เท่า |
| ภาวะความจำเสื่อม (Dementia) | ความเสี่ยงเพิ่มขึ้นประมาณ 3 เท่า |
| การเสียชีวิตจากทุกสาเหตุ | ความเสี่ยงเพิ่มขึ้นประมาณ 2 เท่า |
| การเข้ารักษาในโรงพยาบาล | ความเสี่ยงเพิ่มขึ้นประมาณ 2 เท่า |
หนึ่งในภาวะแทรกซ้อนที่สำคัญที่สุดคือ โรคหลอดเลือดสมอง เนื่องจากเลือดที่คั่งในหัวใจสามารถก่อตัวเป็นลิ่มเลือด ก่อนหลุดไปอุดตันหลอดเลือดสมอง
อ่านเพิ่มเติมเกี่ยวกับ โรคหลอดเลือดสมอง (Stroke)
อาการของ Atrial Fibrillation มีอะไรบ้าง?
อาการของ AF มีตั้งแต่ไม่มีอาการเลย ไปจนถึงอาการที่รบกวนชีวิตประจำวันอย่างชัดเจน
| อาการที่พบได้ | ลักษณะที่ผู้ป่วยอาจรู้สึก |
|---|---|
| ใจสั่น | รู้สึกหัวใจเต้นเร็วหรือไม่สม่ำเสมอ |
| เหนื่อยง่าย | ทำกิจกรรมแล้วเหนื่อยกว่าปกติ |
| แน่นหรือไม่สบายหน้าอก | อาจเกิดร่วมกับใจสั่น |
| เวียนศีรษะ | รู้สึกมึนหรือทรงตัวไม่ดี |
| หน้ามืดหรือเป็นลม | พบได้ในบางราย |
| ไม่มีอาการ | AF อาจตรวจพบจาก ECG หรืออุปกรณ์ติดตามหัวใจโดยบังเอิญ |
หากมีอาการใจสั่นแต่ยังไม่ทราบว่าเกิดจาก AF หรือสาเหตุอื่น สามารถอ่านเพิ่มเติมได้ที่ อาการใจสั่น (Heart Palpitations)
แพทย์วินิจฉัย AF อย่างไร?
การวินิจฉัย AF อาศัยการตรวจคลื่นไฟฟ้าหัวใจ (ECG) เป็นหลัก
ECG แบบมาตรฐาน 12 Leads
ลักษณะที่แพทย์ใช้ประกอบการวินิจฉัย ได้แก่
ระยะห่างระหว่าง QRS complex หรือ RR interval ไม่สม่ำเสมอ
ไม่เห็น P wave ที่ชัดเจน
อาจเห็นคลื่นสั่นพริ้ว หรือ fibrillatory wave แทน
หากตรวจพบลักษณะของ AF จาก Standard 12-lead ECG แพทย์สามารถวินิจฉัยภาวะ AF ได้จากผลตรวจดังกล่าว
อุปกรณ์ติดตามคลื่นไฟฟ้าหัวใจชนิดอื่น
| วิธีตรวจ | บทบาท |
|---|---|
| Holter Monitoring | บันทึก ECG ต่อเนื่องตามระยะเวลาที่กำหนด |
| Telemetry | เฝ้าติดตามจังหวะหัวใจต่อเนื่อง |
| Event Recorder | ใช้บันทึกจังหวะหัวใจในช่วงที่เกิดอาการ |
| Implantable Loop Recorder | ติดตามจังหวะหัวใจระยะยาวในผู้ที่อาการเกิดไม่บ่อย |
| อุปกรณ์ฝังในหัวใจ (CIEDs) | สามารถบันทึกข้อมูลจังหวะหัวใจและตรวจพบความผิดปกติบางชนิดได้ |
สำหรับอุปกรณ์ติดตาม ECG บางประเภท ต้นฉบับแพทย์ใช้เกณฑ์การพบลักษณะของ AF ต่อเนื่องอย่างน้อย 30 วินาที ประกอบการวินิจฉัย
ในกรณีที่อุปกรณ์ฝังในหัวใจตรวจพบความผิดปกติ แพทย์ผู้เชี่ยวชาญจะต้องประเมินต่อว่าเป็น Clinical AF หรือ Device-detected Subclinical AF เนื่องจากแนวทางการดูแลอาจแตกต่างกัน
AF เกิดขึ้นได้อย่างไร?
กลไกของ AF สามารถมองเป็น 3 ส่วน ได้แก่ สิ่งที่กระตุ้นให้ AF เริ่มขึ้น, ปัจจัยที่ทำให้ AF คงอยู่ และปัจจัยเสี่ยงที่ทำให้เกิด AF ได้ง่ายขึ้น
| กลไก | ความหมาย |
|---|---|
| AF Triggers | จุดกำเนิดไฟฟ้าผิดปกติที่กระตุ้นให้ AF เริ่มขึ้น |
| AF Maintenance | การเปลี่ยนแปลงของหัวใจที่ช่วยให้ AF เกิดและคงอยู่ต่อเนื่อง |
| AF Risk Factors | ปัจจัยของผู้ป่วยที่เพิ่มโอกาสเกิด AF |
1. AF Triggers — จุดกระตุ้นให้เกิด AF
จุดกำเนิดไฟฟ้าผิดปกติที่พบได้บ่อยมาจาก หลอดเลือดดำปอด (Pulmonary Veins หรือ PV Triggers) กลไกอาจเกี่ยวข้องกับความผิดปกติของการควบคุมแคลเซียมภายในเซลล์ เช่น Sarcoplasmic Reticulum และ Sodium-Calcium Exchanger
นอกจากนี้ยังอาจมี Non-PV Triggers จากบริเวณอื่น เช่น ผนังด้านหลังของหัวใจห้องบนซ้าย, Ligament of Marshall, Coronary Sinus, Superior Vena Cava, Atrial Septum และ Left Atrial Appendage
2. AF Maintenance — ปัจจัยที่ทำให้ AF คงอยู่
เมื่อ AF เกิดขึ้นซ้ำหรือเป็นต่อเนื่อง อาจเกิดการเปลี่ยนแปลงของหัวใจห้องบนซ้าย หรือ Left Atrial Substrate
การเปลี่ยนแปลงที่สำคัญ ได้แก่
- Structural Remodeling เช่น การเกิดพังผืดในหัวใจห้องบน (Atrial Fibrosis), การเปลี่ยนแปลงของเซลล์กล้ามเนื้อหัวใจ และหลอดเลือดขนาดเล็ก
- Electrophysiological Remodeling เช่น การเปลี่ยนแปลงของ Atrial Refractory Period, การเกิด Atrial Tachycardia และการเปลี่ยนแปลงของระบบประสาทอัตโนมัติ
3. ปัจจัยเสี่ยงที่ทำให้ AF เกิดได้ง่ายขึ้น
| เปลี่ยนแปลงไม่ได้ | สามารถจัดการหรือลดความเสี่ยงได้ |
|---|---|
|
|
ใครบ้างที่ควรตรวจคัดกรอง AF?
AF อาจเกิดขึ้นโดยไม่มีอาการ การตรวจคัดกรองจึงมีบทบาทโดยเฉพาะในผู้สูงอายุหรือผู้ที่มีความเสี่ยงสูง
| กลุ่ม | แนวทางตามต้นฉบับแพทย์ |
|---|---|
| ประชากรทั่วไปอายุ ≥65 ปี | ควรประเมินจังหวะหัวใจเมื่อมารับบริการ เช่น ตรวจชีพจร และยืนยันด้วย 12-lead ECG เมื่อพบความผิดปกติ |
| อายุ ≥75 ปี หรือ ≥65 ปีร่วมกับปัจจัยเสี่ยง | อาจพิจารณาการติดตาม ECG เป็นระยะเวลานานขึ้น เช่น Handheld ECG, Holter, ECG Patch หรือ Loop Recorder |
| หลังเกิด Stroke หรือ Thromboembolic Event | อาจพิจารณา prolonged ECG monitoring อย่างน้อย 72 ชั่วโมง และในบางรายติดตามต่อเนื่อง 2–4 สัปดาห์เพื่อเพิ่มโอกาสตรวจพบ AF ที่เกิดเป็นช่วง ๆ |
Smartwatch ตรวจ AF ได้ไหม?
ปัจจุบันมีทั้งอุปกรณ์ที่ใช้ ECG และอุปกรณ์ที่ประเมินชีพจรด้วยเทคโนโลยีอื่น เช่น Photoplethysmography (PPG)
อุปกรณ์ ECG-based เช่น Handheld ECG, Wearable ECG Patch หรือ Smart Device บางชนิด สามารถให้ข้อมูลที่ช่วยในการคัดกรองได้
อย่างไรก็ตาม ผลที่อุปกรณ์แจ้งเตือนไม่ควรถูกใช้วินิจฉัย AF ด้วยตนเอง ควรนำข้อมูลให้แพทย์ตรวจสอบและพิจารณาร่วมกับ ECG และข้อมูลทางคลินิก
เมื่อได้รับการวินิจฉัยว่าเป็น AF รักษาอย่างไร?
AF เป็นโรคที่ต้องดูแลหลายด้านพร้อมกัน ไม่ใช่เพียงทำให้หัวใจกลับมาเต้นเป็นจังหวะปกติ หลักสำคัญที่ต้นฉบับแพทย์อธิบายไว้ประกอบด้วย 3 ด้าน
| เป้าหมาย | แนวทาง |
|---|---|
| จัดการโรคร่วมและปัจจัยเสี่ยง | ควบคุมความดัน เบาหวาน หัวใจล้มเหลว ภาวะอ้วน Sleep Apnea การออกกำลังกาย และแอลกอฮอล์ |
| ป้องกัน Stroke และลิ่มเลือดอุดตัน | ประเมินความจำเป็นของยาต้านการแข็งตัวของเลือด หรือการปิด Left Atrial Appendage |
| ลดอาการจาก AF | ควบคุมอัตราการเต้นของหัวใจ (Rate Control) หรือควบคุมจังหวะหัวใจ (Rhythm Control) |
การรักษาจริงต้องปรับตามความเสี่ยง โรคร่วม อาการ และลักษณะของ AF ในผู้ป่วยแต่ละราย
การป้องกัน Stroke ในผู้ป่วย AF
หนึ่งในเป้าหมายสำคัญที่สุดของการรักษาคือการลดความเสี่ยงต่อโรคหลอดเลือดสมองและลิ่มเลือดอุดตัน
ยาต้านการแข็งตัวของเลือด (Anticoagulants)
กลุ่มยาหลัก ได้แก่
| กลุ่มยา | ตัวอย่าง |
|---|---|
| Vitamin K Antagonist | Warfarin |
| Direct Oral Anticoagulants (DOACs) | Dabigatran, Apixaban, Rivaroxaban, Edoxaban |
แพทย์จะประเมินว่าผู้ป่วยแต่ละรายจำเป็นต้องได้รับยาต้านการแข็งตัวของเลือดหรือไม่ และเลือกชนิดของยาตามความเหมาะสม เช่น ความเสี่ยงต่อ Stroke ความเสี่ยงต่อเลือดออก โรคร่วม การทำงานของไต และยาชนิดอื่นที่ใช้อยู่
โดยทั่วไป DOACs เป็นทางเลือกหลักในผู้ป่วย AF หลายกลุ่ม แต่ Warfarin ยังมีบทบาทสำคัญในผู้ป่วยบางกลุ่ม เช่น ผู้ที่มีลิ้นหัวใจไมตรัลตีบปานกลางถึงรุนแรง หรือมีลิ้นหัวใจเทียมชนิดโลหะ
ผู้ป่วยไม่ควรเริ่ม หยุด หรือปรับขนาดยาต้านการแข็งตัวของเลือดด้วยตนเอง
การปิดรยางค์หัวใจห้องบนซ้าย (Left Atrial Appendage Closure)
Left Atrial Appendage เป็นบริเวณที่สามารถเกิดลิ่มเลือดในผู้ป่วย AF ได้ การปิดรยางค์หัวใจห้องบนซ้ายสามารถทำได้ทั้ง
- Percutaneous Left Atrial Appendage Closure — ทำผ่านสายสวน
- Surgical Left Atrial Appendage Closure — ทำโดยการผ่าตัด
แพทย์อาจพิจารณาวิธีดังกล่าวในผู้ป่วยบางราย เช่น ผู้ที่มีข้อจำกัดหรือข้อห้ามต่อการใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด หรือในผู้ที่มีข้อบ่งชี้ในการผ่าตัดหัวใจอยู่แล้ว
Rate Control กับ Rhythm Control ต่างกันอย่างไร?
| หัวข้อเปรียบเทียบ | Rate Control | Rhythm Control |
|---|---|---|
| เป้าหมาย | ลดอัตราการเต้นของหัวใจ แต่ AF อาจยังคงอยู่ | ทำให้จังหวะหัวใจกลับมาเป็นปกติ |
| ยา | Beta-blocker, Calcium Channel Blocker, Digoxin และยาบางชนิดตามความเหมาะสม | ยาควบคุมจังหวะหัวใจ เช่น Flecainide, Propafenone, Amiodarone, Dronedarone |
| หัตถการ | ในบางรายอาจพิจารณา AV Node Ablation ร่วมกับ Pacemaker/CRT | Catheter Ablation เป็นหนึ่งในทางเลือก |
การเลือกระหว่าง Rate Control และ Rhythm Control ขึ้นอยู่กับอาการ โรคร่วม อายุ ระยะเวลาที่เป็น AF และปัจจัยเฉพาะของผู้ป่วย
การจี้ไฟฟ้าหัวใจ (Catheter Ablation) รักษา AF อย่างไร?
Catheter Ablation เป็นการรักษาที่มุ่งจัดการบริเวณหรือวงจรไฟฟ้าที่เกี่ยวข้องกับการเกิด AF ปัจจุบันมีเทคนิคหลายรูปแบบ เช่น
| เทคนิค | หลักการ |
|---|---|
| Radiofrequency Ablation (RFA) | ใช้พลังงานความร้อนจากคลื่นวิทยุ |
| Cryoballoon Ablation | ใช้พลังงานความเย็น |
| Pulsed Field Ablation (PFA) | ใช้พลังงานจากสนามพัลส์ |
แต่ละวิธีมีข้อดี ข้อจำกัด และความเหมาะสมแตกต่างกัน จึงต้องประเมินโดยแพทย์ผู้เชี่ยวชาญด้านสรีรวิทยาไฟฟ้าหัวใจ
ผู้ป่วยแบบใดอาจได้รับการพิจารณา Catheter Ablation?
แพทย์อาจพิจารณาการจี้ไฟฟ้าหัวใจในผู้ป่วยบางกลุ่ม เช่น
ผู้ที่มีการทำงานของหัวใจลดลงจากหัวใจเต้นเร็ว หรือ Tachycardia-induced Cardiomyopathy
ผู้ป่วย Heart Failure with Reduced Ejection Fraction บางราย
ผู้ที่มีอาการจาก AF มาก
ผู้ที่รักษาด้วยยาแล้วไม่สามารถควบคุม AF ได้ดี
ผู้ป่วยอายุน้อยหรือเพิ่งเริ่มเป็น AF
ผู้ที่หัวใจห้องบนซ้ายยังมีขนาดเหมาะสมและมีโรคร่วมไม่มาก
เป้าหมายของการรักษาคือช่วยควบคุมอาการ เพิ่มคุณภาพชีวิต และลดการกลับเป็นซ้ำของ AF โดยต้องประเมินประโยชน์และความเสี่ยงในผู้ป่วยแต่ละราย
ป้องกันหรือลดความเสี่ยง AF ได้อย่างไร?
แม้ปัจจัยบางอย่าง เช่น อายุหรือพันธุกรรม ไม่สามารถเปลี่ยนแปลงได้ แต่การควบคุมโรคร่วมและปัจจัยเสี่ยงสามารถช่วยลดโอกาสเกิดหรือการกลับเป็นซ้ำของ AF ได้ ควรให้ความสำคัญกับการควบคุมความดันโลหิต เบาหวาน ภาวะหัวใจล้มเหลว ภาวะหยุดหายใจขณะหลับ และน้ำหนักตัว รวมถึงออกกำลังกายในระดับที่เหมาะสม เลิกสูบบุหรี่ และจำกัดการดื่มแอลกอฮอล์
ต้นฉบับแพทย์ระบุแนวทางจำกัดแอลกอฮอล์ไว้ที่ ไม่เกิน 3 standard drinks ต่อสัปดาห์
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับ Atrial Fibrillation
Q: AF อันตรายไหม?
A: AF มีความสำคัญเนื่องจากสามารถเพิ่มความเสี่ยงต่อโรคหลอดเลือดสมอง ภาวะหัวใจล้มเหลว และภาวะแทรกซ้อนอื่น แม้ผู้ป่วยบางคนอาจไม่มีอาการ จึงควรได้รับการประเมินความเสี่ยงและวางแผนการรักษาอย่างเหมาะสม
Q: AF ทำให้ Stroke ได้อย่างไร?
A: เมื่อหัวใจห้องบนสูญเสียการบีบตัวตามปกติ เลือดอาจคั่งและเกิดลิ่มเลือด ลิ่มเลือดสามารถหลุดออกจากหัวใจไปอุดตันหลอดเลือดสมองและทำให้เกิด Stroke ได้
Q: ไม่มีอาการใจสั่น สามารถเป็น AF ได้หรือไม่?
A: ได้ ผู้ป่วย AF บางรายไม่มีอาการและตรวจพบจาก ECG, Holter หรืออุปกรณ์ติดตามจังหวะหัวใจโดยบังเอิญ
Q: Smartwatch แจ้งว่าเป็น AF หมายความว่าเป็นโรคแล้วหรือไม่?
A: ไม่ควรวินิจฉัยจากการแจ้งเตือนของอุปกรณ์เพียงอย่างเดียว ข้อมูลจาก Smartwatch สามารถช่วยในการคัดกรอง แต่ควรให้แพทย์ตรวจสอบและยืนยันด้วยข้อมูล ECG ที่เหมาะสม
Q: ผู้ป่วย AF ทุกคนต้องรับประทานยาต้านการแข็งตัวของเลือดหรือไม่?
A: ไม่ทุกคน แพทย์จะประเมินความเสี่ยงต่อ Stroke และลิ่มเลือด รวมถึงความเสี่ยงต่อเลือดออกและปัจจัยเฉพาะของผู้ป่วยก่อนพิจารณาว่าควรใช้ยาหรือไม่
Q: การจี้ไฟฟ้าหัวใจสามารถรักษา AF ได้หรือไม่?
A: Catheter Ablation เป็นหนึ่งในวิธีรักษา AF โดยเฉพาะในผู้ป่วยบางกลุ่ม แต่ผลการรักษาและโอกาสกลับเป็นซ้ำแตกต่างกันในแต่ละคน จึงควรประเมินร่วมกับแพทย์ผู้เชี่ยวชาญ
ตรวจและรักษา AF ที่ไหน?
การประเมิน AF อาจต้องใช้ทั้ง ECG, Holter Monitoring, Echocardiogram รวมถึงการประเมินโดยแพทย์โรคหัวใจหรือแพทย์ด้านสรีรวิทยาไฟฟ้าหัวใจ
สามารถดูข้อมูลบริการได้ที่ ศูนย์หัวใจ ไต เมตาบอลิซึม โรงพยาบาลบีเอ็นเอช
สรุป
โรคหัวใจห้องบนเต้นสั่นพริ้ว หรือ Atrial Fibrillation (AF) เป็นภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะที่พบบ่อยและมีความสำคัญ เนื่องจากอาจเพิ่มความเสี่ยงต่อโรคหลอดเลือดสมอง ภาวะหัวใจล้มเหลว และภาวะแทรกซ้อนอื่น
ผู้ป่วยบางรายมีอาการใจสั่น เหนื่อยง่าย หรือเวียนศีรษะ ขณะที่บางรายอาจไม่มีอาการ การวินิจฉัยอาศัยการตรวจคลื่นไฟฟ้าหัวใจ และในบางกรณีอาจต้องใช้ Holter หรืออุปกรณ์ติดตามหัวใจเป็นระยะเวลานานขึ้น
การรักษาต้องพิจารณาหลายด้าน ทั้งการควบคุมโรคร่วมและปัจจัยเสี่ยง การป้องกัน Stroke และลิ่มเลือด รวมถึงการควบคุมอัตราหรือจังหวะหัวใจด้วยยาและหัตถการ เช่น Catheter Ablation
การเลือกแนวทางรักษาที่เหมาะสมขึ้นอยู่กับอาการ ความเสี่ยง โรคร่วม และลักษณะของ AF ในผู้ป่วยแต่ละราย
แหล่งข้อมูลอ้างอิง
บทความ โดย
นพ. ธัชชาวุฒิ เทียนสันติสุข
อายุรศาสตร์โรคหัวใจ
ศูนย์หัวใจ ไต เมตาบอลิซึม