ภาพรวม

Anaphylaxis คือปฏิกิริยาภูมิแพ้ที่รุนแรงและอาจเป็นอันตรายถึงชีวิต เกิดขึ้นเร็วมากหลังสัมผัสสิ่งที่แพ้ ระบบภูมิคุ้มกันปล่อยสารเคมีจำนวนมากพร้อมกัน ทำให้ความดันโลหิตตกฉับพลัน ทางเดินหายใจตีบแคบ และอาจเกิดภาวะช็อกได้ภายในไม่กี่นาที
อุบัติการณ์ตลอดชีวิตอยู่ที่ประมาณ 1.6–5.1% ของประชากรทั่วไป และแนวโน้มการเข้ารับการรักษาในห้องฉุกเฉินมีจำนวนเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ
Anaphylaxis ต้องได้รับการฉีด epinephrine ทันที และติดตามโดยบุคลากรทางการแพทย์ หากไม่รักษาทันเวลาอาจเสียชีวิตได้

อาการ

อาการมักเกิดภายในไม่กี่นาทีหลังสัมผัสสารก่อภูมิแพ้ แต่บางกรณีอาจล่าช้าได้หลายชั่วโมง เช่น ในผู้ที่แพ้ alpha-gal

ผิวหนัง: ลมพิษ คัน ผิวแดงหรือซีด บวมที่ตา ริมฝีปาก ลิ้น หรือคอหอย
ระบบหายใจ: หายใจลำบาก หายใจเสียงดัง (wheezing) เสียงแหบ มีเสียงดังเมื่อหายใจเข้า (stridor) ออกซิเจนในเลือดต่ำ
ระบบไหลเวียนโลหิต: ความดันโลหิตตก ชีพจรเบาและเร็ว เป็นลม หมดสติ
ระบบทางเดินอาหาร: คลื่นไส้ อาเจียน ปวดท้องรุนแรง ท้องเสีย
อาการในทารกและเด็กเล็ก (อายุ < 3 ปี) อาจแตกต่างจากผู้ใหญ่ เนื่องจากบอกอาการตัวเองไม่ได้ ผู้ปกครองควรสังเกตสัญญาณต่อไปนี้: ร้องไห้ไม่หยุด หงุดหงิดผิดปกติ เกาหูหรือเกาผิว โดยอาการทางผิวหนังมักเด่นกว่าในผู้ใหญ่ และอาการทางระบบหายใจพบน้อยกว่า

สิ่งที่ควรรู้:

• Biphasic anaphylaxis — อาการกลับมาอีกครั้งหลังหายไปแล้วใน 1–48 ชั่วโมง (ค่ามัธยฐานประมาณ 10 ชั่วโมง) โดยไม่ได้สัมผัสสารก่อภูมิแพ้ซ้ำ พบประมาณ 6–7% และมักเกิดในรายที่อาการรุนแรงตั้งแต่ครั้งแรกหรือต้องใช้ epinephrine มากกว่าหนึ่งครั้ง
• Persistent anaphylaxis — อาการต่อเนื่องไม่หายเกิน 4 ชั่วโมง
• Refractory anaphylaxis — อาการไม่ตอบสนองต่อ epinephrine ที่ให้อย่างเหมาะสม พบน้อยกว่า 0.5% มีความเสี่ยงเสียชีวิตสูงมาก

เมื่อไรควรขอความช่วยเหลือฉุกเฉิน

โทร 1669 หรือพาส่งห้องฉุกเฉินทันที หากมีอาการต่อไปนี้: หายใจลำบาก หอบเสียงดัง บวมคอหอยหรือลิ้น ความดันโลหิตตกหรือหมดสติ
แนะนำให้นัดพบแพทย์ด้านภูมิแพ้และภูมิคุ้มกันวิทยา (Allergist/Immunologist) ทุกรายที่เคยมีประวัติ anaphylaxis เพื่อประเมินความเสี่ยง หาสิ่งที่แพ้และวางแผนรับมือในอนาคต

สาเหตุ

ระบบภูมิคุ้มกันตอบสนองมากเกินไปต่อสารที่สัมผัส เซลล์ภูมิคุ้มกัน เช่น mast cell และ basophil จะปล่อยสารเคมีจำนวนมากพร้อมกัน ก่อให้เกิดอาการทั่วร่างกาย สาเหตุที่พบบ่อย ได้แก่:

• อาหาร: ถั่วลิสง ถั่วเปลือกแข็ง นม ไข่ อาหารทะเล ข้าวสาลี งา (พบบ่อยที่สุดในเด็ก)
• ยา: ยาปฏิชีวนะ (penicillin, cephalosporin), ยาแก้ปวดกลุ่ม NSAIDs, สี contrast สำหรับ CT/MRI
• พิษแมลง: ผึ้ง แตน ต่อ มดไฟ
• Latex: ถุงมือยาง สายยางทางการแพทย์
• การออกกำลังกาย: exercise-induced anaphylaxis มักสัมพันธ์กับอาหารบางชนิดก่อนออกกำลังกาย
• Alpha-gal allergy: แพ้น้ำตาล alpha-gal ในเนื้อสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม เกิดหลังถูกเห็บกัด อาการมักล่าช้า 2–6 ชั่วโมง ควรสงสัยในผู้ที่มี idiopathic anaphylaxis
• Idiopathic (ไม่ทราบสาเหตุ): หาสาเหตุไม่พบแม้ตรวจอย่างละเอียด

ปัจจัยเสี่ยง

• เคยเกิด anaphylaxis มาก่อน — ปฏิกิริยาครั้งถัดไปอาจรุนแรงกว่าเดิม
• โรคหอบหืดที่ควบคุมไม่ได้ — เพิ่มความเสี่ยงต่ออาการรุนแรงทางระบบหายใจ
• โรคหัวใจและหลอดเลือด — เสี่ยงต่อการเสียชีวิตสูงกว่า
• Mastocytosis หรือโรค mast cell — mast cell ที่ผิดปกติพร้อมปล่อยสารเคมีในปริมาณมาก ประมาณ 40–50% ของผู้ใหญ่ที่มีภาวะนี้เสี่ยงต่อ anaphylaxis
• Hereditary alpha-tryptasemia (HaT) — ภาวะทางพันธุกรรมที่มีระดับ tryptase ในเลือดสูงผิดปกติ พบในประมาณ 5–7% ของประชากร อาจเพิ่มความรุนแรงของอาการ
• อายุ: ผู้สูงอายุ (>60 ปี) และผู้ป่วยโรคหัวใจมีความเสี่ยงสูงต่ออาการรุนแรง ส่วนวัยรุ่นมักล่าช้าในการใช้ยาซึ่งอาจเป็นอันตราย
  ยาที่อาจทำให้อาการรุนแรงขึ้น: Beta-blockers และ ACE inhibitors อาจขัดขวางการตอบสนองชดเชยของร่างกายและลดประสิทธิภาพของ epinephrine อย่างไรก็ตาม ไม่ควรหยุดยาเหล่านี้เองโดยไม่ปรึกษาแพทย์ เพราะความเสี่ยงจากการหยุดยาหัวใจมักสูงกว่าความเสี่ยงจาก anaphylaxis

การวินิจฉัย

การวินิจฉัยอาศัยอาการทางคลินิกเป็นหลัก anaphylaxis มีโอกาสสูงหากเข้าข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้

1. มีอาการทางผิวหนังหรือเยื่อเมือก ร่วมกับ อาการทางระบบหายใจหรือความดันโลหิตต่ำ
2. มีอาการตั้งแต่ 2 ระบบขึ้นไปพร้อมกัน หลังสัมผัสสารที่น่าจะเป็นสาเหตุ
3. ความดันโลหิตตกหลังสัมผัสสารที่รู้ว่าแพ้

สิ่งสำคัญคือ ไม่จำเป็นต้องรอให้ครบเกณฑ์วินิจฉัยก่อนฉีด epinephrine และในทางกลับกัน การที่ผู้ป่วยตอบสนองต่อ epinephrine ดี ก็ไม่ได้หมายความว่าเกิด anaphylaxis เสมอไป

บทบาทของ Serum Tryptase: tryptase เป็นสารที่ mast cell ปล่อยออกมาเมื่อถูกกระตุ้น ช่วยยืนยันการวินิจฉัยและค้นหาโรค mast cell แฝง ควรเจาะภายใน 2 ชั่วโมงหลังเกิดอาการ และเจาะซ้ำหลังหายดีเพื่อเป็นค่า baseline เปรียบเทียบ ถ้าระดับ tryptase ขณะเกิดอาการสูงกว่า baseline ≥20% + 2 ng/mL ถือว่ามี mast cell activation หาก baseline >8 ng/mL ควรตรวจหา HaT หรือ clonal mast cell disease เพิ่มเติม 

การป้องกัน

1. หลีกเลี่ยงสิ่งที่แพ้
   • การแพ้อาหารมักเกิดจากการรับประทานเป็นหลัก มากกว่าการสัมผัสผิวหนังหรือสูดดม (ซึ่งมีโอกาสเกิด anaphylaxis น้อยมาก)
   • อ่านฉลากอาหารทุกครั้ง รวมถึงผลิตภัณฑ์คุ้นเคย เพราะสูตรการผลิตอาจเปลี่ยนได้
   • แจ้งร้านอาหารถึงการแพ้อย่างชัดเจนก่อนสั่งอาหาร ระวังการปนเปื้อนโดยเฉพาะในบุฟเฟ่ต์
   • การสวมเสื้อผ้ามิดชิด ไม่เดินเท้าเปล่าบนหญ้า ไม่ใช้น้ำหอม ช่วยลดความเสี่ยงถูกแมลงต่อย
2. พก Epinephrine Autoinjector หรือ Adrenaline prefilled syringe ติดตัวตลอดเวลา
   ขนาดยาที่แนะนำตามน้ำหนักตัว:
   • น้ำหนัก < 15 กก. (ทารก/เด็กเล็ก): 0.1 mg หรือ 0.15 mg
   • น้ำหนัก 15–25 กก.: 0.15 mg
   • น้ำหนัก ≥25 กก.: 0.3 mg
     ฉีดเข้ากล้ามเนื้อต้นขาด้านนอก แม้ผ่านเสื้อผ้าบาง ๆ ได้ แต่ควรถอดเสื้อผ้าหนาออกก่อน
     Epinephrine Autoinjector ที่หมดอายุแล้วยังคงประสิทธิภาพประมาณ 80–90% แต่ควรต่ออายุโดยเร็ว
3. แผนรับมือฉุกเฉิน
   • พกบัตรแจ้งการแพ้ (Medical Alert)
   • แจ้งครอบครัว เพื่อน ครู หรือเพื่อนร่วมงานเกี่ยวกับการแพ้และวิธีช่วยเหลือ
   • ฝึกวิธีใช้ Epinephrine Autoinjector หรือ Adrenaline prefilled syringe กับแพทย์หรือพยาบาล และทบทวนเป็นประจำทุก 6 เดือน
   • มีแผนฉุกเฉินเมื่อเกิดอาการแพ้รุนแรง (Anaphylaxis Action Plan)
   • สำหรับเด็กในโรงเรียน: โรงเรียนควรมี Epinephrine Autoinjector สำรองที่ไม่ระบุชื่อผู้ป่วย และมีเจ้าหน้าที่ผ่านการฝึกอบรมด้านการจัดการ anaphylaxis
4. ระหว่างเดินทาง
5. • พก Epinephrine Autoinjector หรือ Adrenaline prefilled syringe ติดตัวขึ้นเครื่องบินเสมอ ไม่ฝากใต้ท้องเครื่อง
   • ในสนามบินและระหว่างเดินทาง ไม่มีการจำหน่าย stock epinephrine ต้องพกเองเสมอ
   • เตรียมบัตรแจ้งการแพ้เป็นภาษาของประเทศปลายทาง

ความสัมพันธ์กับ Mastocytosis และโรค Mast Cell

ผู้ที่เกิด anaphylaxis บ่อยหรือรุนแรงผิดปกติ โดยเฉพาะผู้ที่แพ้พิษแมลงและไม่มีลมพิษ หรือมีความดันโลหิตตก อาจมีโรค mastocytosis แฝงอยู่ โรคนี้คือความผิดปกติของ mast cell ที่แบ่งตัวมากผิดปกติ ทำให้ร่างกายพร้อมปล่อยสารเคมีในปริมาณมากเมื่อถูกกระตุ้น

ควรพิจารณาตรวจเพิ่มเติม เช่น วัดระดับ baseline serum tryptase และอาจต้องทำ bone marrow biopsy ในผู้ใหญ่ที่มีประวัติ anaphylaxis จากพิษแมลงรุนแรงหรือ idiopathic anaphylaxis ซ้ำ ๆ โดยเฉพาะรายที่คะแนน REMA score สูง
ผู้ป่วยที่มี mastocytosis และแพ้พิษแมลงควรได้รับ Venom Immunotherapy (VIT) และควรทำต่อเนื่องไม่มีกำหนด เนื่องจากมีความเสี่ยงสูงที่อาการจะกลับมาหากหยุดการรักษา