อวัยวะในอุ้งเชิงกรานหย่อน

อวัยวะในอุ้งเชิงกรานหย่อน หรือที่หลายคนเรียกว่า “มดลูกหย่อน”
เป็นปัญหาสุขภาพที่พบได้บ่อยในผู้หญิง โดยเฉพาะหลังคลอดบุตร หรือเมื่ออายุมากขึ้น
แม้หลายคนอาจรู้สึกอายหรือไม่กล้าพูดถึง แต่ความจริงแล้วเป็นภาวะที่พบได้บ่อย
และ สามารถรักษาได้ หากได้รับการดูแลอย่างเหมาะสม

ภาวะนี้เกิดขึ้นเมื่ออวัยวะต่าง ๆ ในอุ้งเชิงกราน เช่น
มดลูก กระเพาะปัสสาวะ ไส้ตรง หรือผนังช่องคลอด
เลื่อนหลุดจากตำแหน่งตามปกติและเคลื่อนลงต่ำ โดยมีสาเหตุจาก
กล้ามเนื้อและเนื้อเยื่อพยุงพื้นอุ้งเชิงกรานอ่อนแรงหรือเสื่อมสภาพ
จนไม่สามารถประคองอวัยวะได้ดีเหมือนเดิม ทำให้อวัยวะ:

• หย่อนลงมาโป่งเข้ามาในช่องคลอด
• บางรายอาจโผล่พ้นปากช่องคลอดจนมองเห็นได้ชัด

ในหลายกรณี เมื่อโครงสร้างพยุงพื้นอุ้งเชิงกรานอ่อนแรง
มักไม่ได้มีเพียงอวัยวะเดียวที่หย่อน แต่อาจมีหลายอวัยวะหย่อนลงมาพร้อมกัน
ทำให้อาการซับซ้อนและส่งผลกระทบต่อการใช้ชีวิตหลายด้าน

ข่าวดีคือ ภาวะนี้ มีทางเลือกในการรักษาหลายแบบ
และจำนวนไม่น้อยสามารถดูแลได้ด้วยวิธี ไม่ต้องผ่าตัด
หากได้รับการวินิจฉัยและรักษาแต่เนิ่น ๆ จะช่วยชะลอความรุนแรงและปรับคุณภาพชีวิตได้มาก

ทำไมจึงเกิดภาวะอวัยวะในอุ้งเชิงกรานหย่อน

ในสภาวะปกติ อวัยวะในอุ้งเชิงกราน ได้แก่ มดลูก กระเพาะปัสสาวะ และไส้ตรง
จะถูกยึดไว้ด้วย ระบบพยุงพื้นอุ้งเชิงกราน ประกอบด้วย:

• กล้ามเนื้อพื้นอุ้งเชิงกราน
• เอ็นที่พยุงมดลูกและอวัยวะรอบข้าง
• เนื้อเยื่อเกี่ยวพันต่าง ๆ

ระบบนี้ทำหน้าที่เหมือน “เปลรองรับ” ที่แข็งแรงและยืดหยุ่น คอยประคองอวัยวะให้อยู่ในตำแหน่งที่เหมาะสม
เมื่อโครงสร้างเหล่านี้ อ่อนแรง ฉีกขาด หรือเสื่อมสภาพ
ก็จะไม่สามารถพยุงอวัยวะได้อีกต่อไป ทำให้อวัยวะเริ่มหย่อนและเลื่อนต่ำลง

ปัจจัยสำคัญที่ทำให้โครงสร้างพื้นอุ้งเชิงกรานอ่อนแรง

1. การตั้งครรภ์และการคลอดบุตร

• ในระหว่างตั้งครรภ์ น้ำหนักของทารกและมดลูกที่ขยายใหญ่ กดลงบนพื้นอุ้งเชิงกรานเป็นเวลานาน
• ฮอร์โมนระหว่างตั้งครรภ์ทำให้เนื้อเยื่อยืดหยุ่นมากขึ้นเพื่อเตรียมคลอด แต่ก็ทำให้ “หย่อน” ง่ายขึ้น
• ระหว่างคลอดทางช่องคลอด กล้ามเนื้อและเนื้อเยื่ออาจถูกยืดมาก หรือเกิดการฉีกขาด

2. วัยหมดประจำเดือน

• เมื่อเข้าสู่วัยหมดประจำเดือน ระดับฮอร์โมนเอสโตรเจนลดลงอย่างมาก
• เอสโตรเจนช่วยรักษาความแข็งแรงและยืดหยุ่นของกล้ามเนื้อและเนื้อเยื่อ
• เมื่อฮอร์โมนลดลง เนื้อเยื่อจะค่อย ๆ บางลง แห้งลง และอ่อนแรงมากขึ้น

3. ปัจจัยอื่น ๆ

• การยกของหนักเป็นประจำ
• การไอเรื้อรัง เช่น จากโรคปอดอุดกั้นเรื้อรังหรือการสูบบุหรี่
• ภาวะท้องผูกเรื้อรัง ต้องเบ่งแรงบ่อย ๆ
• กิจกรรมหรืออาชีพที่เพิ่มแรงกดในช่องท้องอย่างต่อเนื่อง

สัญญาณเตือนที่ควรระวัง

อาการของอวัยวะในอุ้งเชิงกรานหย่อนอาจแตกต่างกันมากในแต่ละคน
ขึ้นกับว่าอวัยวะใดหย่อน ระดับความหย่อน และมีหลายส่วนหย่อนร่วมกันหรือไม่

ในระยะแรกอาจ ไม่มีอาการ เลย และมักตรวจพบโดยบังเอิญจากการตรวจภายในประจำปี
แต่เมื่อหย่อนมากขึ้น จะเริ่มมีอาการชัดเจนขึ้น ดังนี้

• รู้สึกหรือมองเห็นก้อนนูนที่ช่องคลอด
  • อาจคลำได้ว่ามีก้อนเนื้อยื่นลงมาที่ปากช่องคลอด
  • บางรายก้อนยื่นออกนอกช่องคลอด โดยเฉพาะเวลายืน เดิน หรือออกแรง
  • อาการมักดีขึ้นเมื่อได้นอนพัก
• ความรู้สึกหน่วง แน่น หรือถูกกดทับบริเวณอุ้งเชิงกราน
  บางคนบอกว่าเหมือน “มีอะไรจะหลุดออกมา” โดยเฉพาะเมื่อยืนนาน หรือหลังทำงานทั้งวัน
• ปวดหลังส่วนล่าง
  อาจเป็นอาการปวดตื้อ ๆ หรือโครมครวญ เกี่ยวข้องกับการเปลี่ยนท่าทางหรือแรงกดที่เพิ่มขึ้น
• ปัญหาเกี่ยวกับการปัสสาวะ (เมื่อกระเพาะปัสสาวะหย่อน)
  • ปัสสาวะบ่อย หรือปัสสาวะเร่งด่วน
  • รู้สึกปัสสาวะไม่สุด เหมือนยังค้างอยู่
  • แรงฉีดของปัสสาวะลดลง
  • ปัสสาวะรั่วเมื่อไอ จาม หัวเราะ หรือออกแรง
• ปัญหาเกี่ยวกับการขับถ่ายอุจจาระ (เมื่อไส้ตรงหย่อน)
  • รู้สึกถ่ายไม่สุด หรือมีอุจจาระค้าง
  • บางรายต้องใช้นิ้วกดผ่านผนังช่องคลอดเพื่อช่วยให้ถ่ายได้ (เรียกว่า splinting)
• รู้สึกปวดหรือไม่สบายระหว่างมีเพศสัมพันธ์
  รวมถึงคู่ครองอาจรู้สึกถึงก้อนนูนในช่องคลอด
• ผ้าอนามัยแบบสอดไม่อยู่
  ในผู้ที่ยังมีประจำเดือน อาจพบว่าทำให้ผ้าอนามัยแบบสอดหลุดง่ายหรือใส่แล้วรู้สึกผิดปกติ

อาการมักแย่ลงเมื่อยืน เดิน นาน ๆ และดีขึ้นเมื่อนอนพัก
หากคุณมีอาการเหล่านี้ ควรรีบปรึกษาแพทย์ ไม่ควรรอจนรุนแรง

ใครบ้างที่มีความเสี่ยงสูง

ปัจจัยเสี่ยงสำคัญของภาวะอวัยวะในอุ้งเชิงกรานหย่อน ได้แก่:

• ประวัติการคลอดบุตร
  โดยเฉพาะ:
  • คลอดทางช่องคลอดหลายครั้ง
  • ทารกตัวใหญ่ น้ำหนักมาก
  • ใช้คีม หรือเครื่องดูดสุญญากาศช่วยคลอด
• อายุที่มากขึ้น
  กล้ามเนื้อและเนื้อเยื่อจะเสื่อมสภาพตามวัย ทำให้เสี่ยงมากขึ้นในวัยกลางคนและผู้สูงอายุ
• ภาวะน้ำหนักเกินและโรคอ้วน
  น้ำหนักตัวที่มากทำให้พื้นเชิงกรานต้องรับแรงกดมากขึ้นอย่างต่อเนื่อง
• ประวัติผ่าตัดอุ้งเชิงกราน
  เช่น การผ่าตัดมดลูก (Hysterectomy) หรือผ่าตัดอื่น ๆ ในบริเวณใกล้เคียง
  อาจทำให้โครงสร้างพยุงเปลี่ยนไปหรืออ่อนแรงลง
• ภาวะที่ต้องเบ่งหรือเกร็งท้องบ่อย ๆ
  เช่น ท้องผูกเรื้อรัง การไอเรื้อรัง การยกของหนักเป็นประจำ
• ปัจจัยทางพันธุกรรมและโรคของเนื้อเยื่อเกี่ยวพัน
  หากมารดาหรือพี่น้องหญิงมีประวัติภาวะนี้ ความเสี่ยงจะเพิ่มขึ้น
  ผู้ที่มีโรคเนื้อเยื่อเกี่ยวพัน เช่น Ehlers-Danlos หรือ Marfan syndrome ก็มีความเสี่ยงสูง

แม้มีปัจจัยเสี่ยงหลายข้อ ก็ไม่ได้แปลว่าจะต้องเกิดภาวะนี้แน่นอน
แต่ควรใช้เป็นข้อมูลเพื่อช่วยในการเฝ้าระวังและดูแลตนเอง

การวินิจฉัยและการตรวจประเมิน

เมื่อไปพบสูตินรีแพทย์ แพทย์จะ:

• ซักประวัติอย่างละเอียดเกี่ยวกับอาการ การคลอดบุตร โรคประจำตัว และพฤติกรรมเสี่ยง
• ตรวจร่างกายและตรวจภายใน เพื่อประเมินว่าอวัยวะใดหย่อนและหย่อนมากแค่ไหน
• อาจให้คุณเบ่งหรือไอระหว่างตรวจ เพื่อดูว่าก้อนหย่อนออกมามากเพียงใด
• บางกรณีอาจตรวจในท่ายืนหรือท่านั่ง เพื่อให้เห็นความหย่อนชัดขึ้น

ตรวจเพิ่มเติมที่อาจจำเป็น:

• อัลตราซาวนด์บริเวณอุ้งเชิงกราน
• การตรวจการทำงานของกระเพาะปัสสาวะ (Urodynamic studies) หากมีปัญหาปัสสาวะร่วมด้วย
• การตรวจภาพทางรังสีหรือการตรวจอื่น ๆ ตามดุลยพินิจของแพทย์

แพทย์จะประเมินระดับความรุนแรงของภาวะ ตั้งแต่ระดับเล็กน้อย ปานกลาง จนถึงรุนแรง
ซึ่งมีผลต่อการเลือกแนวทางรักษาที่เหมาะสม

ทางเลือกในการรักษา

การรักษาขึ้นกับ อาการ ความรุนแรง อายุ สุขภาพโดยรวม และความต้องการของผู้ป่วย
หลัก ๆ มีทั้งวิธีไม่ผ่าตัดและผ่าตัด

1. การเฝ้าระวังและปรับเปลี่ยนพฤติกรรม

เหมาะสำหรับผู้ที่:

• มีอาการเล็กน้อย
• ไม่รบกวนชีวิตประจำวันมาก

แนวทางประกอบด้วย:

• ลดน้ำหนัก หากมีน้ำหนักเกิน
• หลีกเลี่ยงการยกของหนัก
• รักษาภาวะท้องผูกและไอเรื้อรัง
• ตรวจติดตามกับแพทย์เป็นระยะ

2. การฝึกกล้ามเนื้อพื้นเชิงกราน (Kegel Exercises)

เป็นการออกกำลังกายเพื่อเสริมสร้างความแข็งแรงของกล้ามเนื้อพื้นอุ้งเชิงกราน
เหมาะสำหรับภาวะหย่อนระดับเล็กน้อยถึงปานกลาง และเป็นวิธีสำคัญในการป้องกันไม่ให้แย่ลง

หลักการฝึก:

• เกร็งกล้ามเนื้อเหมือนกำลัง “กลั้นปัสสาวะ” หรือ “กลั้นลม”
• เกร็งค้าง 5–10 วินาที แล้วคลาย
• ทำซ้ำ 10–15 ครั้ง ต่อหนึ่งรอบ วันละประมาณ 3 รอบ

การฝึกกับนักกายภาพบำบัดเฉพาะทางพื้นอุ้งเชิงกรานช่วยให้มั่นใจว่าทำถูกวิธี
และเพิ่มประสิทธิผลของการรักษา

3. การใช้อุปกรณ์ค้ำยันช่องคลอด (Pessary)

Pessary เป็นอุปกรณ์ทำจากซิลิโคนหรือวัสดุนิ่ม
ออกแบบให้สอดเข้าไปในช่องคลอดเพื่อช่วยค้ำยันอวัยวะที่หย่อนให้อยู่ในตำแหน่งที่เหมาะสม

เหมาะสำหรับ:

• ผู้ที่ไม่สะดวกหรือไม่ต้องการผ่าตัด
• ผู้ที่มีโรคร่วมหลายอย่างทำให้เสี่ยงต่อการผ่าตัด
• ผู้ที่ต้องการเลื่อนการผ่าตัดออกไปก่อน

ต้องมีการติดตามกับแพทย์เพื่อตรวจดูตำแหน่ง อาการระคายเคือง และทำความสะอาด
บางชนิดผู้ป่วยสามารถถอดและทำความสะอาดเองได้หลังเรียนรู้วิธีที่ถูกต้อง

4. ฮอร์โมนทดแทนเฉพาะที่

ในผู้หญิงวัยหมดประจำเดือน การใช้ เอสโตรเจนเฉพาะที่ในช่องคลอด
เช่น ครีมหรือแหวนฮอร์โมน อาจช่วย:

• ให้เนื้อเยื่อช่องคลอดและปากมดลูกมีความชุ่มชื้นและยืดหยุ่นดีขึ้น
• ลดอาการระคายเคืองหรือแห้ง
• ช่วยให้การใส่ pessary สบายขึ้น

5. การผ่าตัด

ใช้ในกรณีที่:

• อาการรุนแรง
• วิธีไม่ผ่าตัดไม่ได้ผล หรือผู้ป่วยไม่พอใจกับผลลัพธ์

แนวทางผ่าตัดมีหลายแบบ ขึ้นอยู่กับอวัยวะที่หย่อน ระดับความรุนแรง และความต้องการมีบุตร เช่น:

• การซ่อมแซมผนังช่องคลอดและโครงสร้างพยุงด้วยเนื้อเยื่อของตนเอง
• การใช้วัสดุสังเคราะห์บางชนิดช่วยค้ำยัน (ตามดุลยพินิจและความเหมาะสม)
• การผ่าตัดเอามดลูกออกในกรณีที่เหมาะสมและผู้ป่วยไม่ต้องการมีบุตรแล้ว
• ผ่าตัดผ่านทางช่องคลอด ทางหน้าท้อง หรือส่องกล้อง ขึ้นกับเทคนิคและข้อบ่งชี้

แพทย์จะอธิบายข้อดี–ข้อจำกัด และความเสี่ยงของแต่ละวิธี
เพื่อให้ผู้ป่วยร่วมตัดสินใจอย่างเหมาะสม

การดูแลตัวเองและการป้องกัน

• ฝึกกล้ามเนื้อพื้นเชิงกรานสม่ำเสมอ
  เริ่มฝึกได้ตั้งแต่ยังสาว โดยเฉพาะหลังคลอดบุตรในแต่ละครั้ง
  ช่วยเสริมความแข็งแรงและชะลอการหย่อน
• รักษาน้ำหนักให้อยู่ในเกณฑ์เหมาะสม
  เพื่อลดแรงกดต่อพื้นอุ้งเชิงกราน
• หลีกเลี่ยงการยกของหนัก
  หากจำเป็นควรงอเข่า ใช้แรงจากขา และหายใจออกในขณะยก เพื่อลดแรงดันในช่องท้อง
• ป้องกันท้องผูก
  รับประทานอาหารที่มีใยอาหารสูง ดื่มน้ำเพียงพอ และออกกำลังกาย
  หลีกเลี่ยงการเบ่งแรงเวลาขับถ่าย
• เลิกสูบบุหรี่
  เพื่อลดการไอเรื้อรังและช่วยให้คุณภาพเนื้อเยื่อดีขึ้น
• ดูแลสุขภาพหลังคลอด
  ให้ร่างกายฟื้นตัวเต็มที่ หลีกเลี่ยงงานหนักในช่วงต้น และเริ่มฝึก Kegel เมื่อแพทย์อนุญาต
• ตรวจสุขภาพสตรีเป็นประจำ
  การตรวจภายในกับสูตินรีแพทย์ทุกปี จะช่วยให้ตรวจพบภาวะนี้ตั้งแต่เริ่มแรก

สรุป

อวัยวะในอุ้งเชิงกรานหย่อนเป็นภาวะที่พบได้บ่อยในผู้หญิง
โดยเฉพาะหลังคลอดบุตรหรือเมื่ออายุมากขึ้น เกิดจากกล้ามเนื้อและเนื้อเยื่อที่พยุงพื้นอุ้งเชิงกรานอ่อนแรง
ทำให้อวัยวะต่าง ๆ เช่น มดลูก กระเพาะปัสสาวะ หรือไส้ตรง หย่อนลงมาและโป่งเข้ามาในช่องคลอด

แม้อาการอาจทำให้รู้สึกอึดอัด หนักหน่วง หรือส่งผลต่อการใช้ชีวิตประจำวัน
รวมถึงการปัสสาวะ ขับถ่าย และเพศสัมพันธ์ แต่ ภาวะนี้มีทางรักษา
ทั้งแบบไม่ผ่าตัด เช่น การฝึกกล้ามเนื้อพื้นเชิงกราน การใช้อุปกรณ์ค้ำยัน
ไปจนถึงการผ่าตัดในกรณีจำเป็น หลายรายสามารถควบคุมอาการได้ดีด้วยวิธีที่ไม่ต้องผ่าตัด

การรักษาน้ำหนักตัว ออกกำลังกายเสริมกล้ามเนื้อพื้นอุ้งเชิงกราน
หลีกเลี่ยงการยกของหนัก ดูแลภาวะท้องผูก และไปตรวจสุขภาพสม่ำเสมอ
เป็นกุญแจสำคัญในการป้องกันและชะลอการดำเนินของโรค

หากคุณเริ่มสังเกตเห็นอาการผิดปกติ เช่น ก้อนนูนที่ช่องคลอด รู้สึกหน่วง หรือมีปัญหาปัสสาวะ–ขับถ่าย
อย่าปล่อยทิ้งไว้ ควรไปพบสูตินรีแพทย์เพื่อรับคำปรึกษาและตรวจประเมิน
การก้าวออกไปขอความช่วยเหลือคือจุดเริ่มต้นสำคัญในการกลับมามีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น
คุณไม่ได้เผชิญปัญหานี้เพียงลำพัง และมีทีมแพทย์พร้อมช่วยดูแลเสมอ

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

Mayo Clinic. (2024). Pelvic organ prolapse — Symptoms & causes. สืบค้นเมื่อ 26 เมษายน 2024.